Rys historyczny

Druga wojna światowa
 

Tuż przed wybuchem II wojny światowej, na Śląsku, a szczególnie w Knurowie nasilały się incydenty graniczne. Dla ochrony odcinków granicznych powołano 10 sierpnia Ochotnicze Oddziały Powstańcze. Granicy na odcinku knurowskim - od Wilczej do Knurowa bronił II batalion, zaś od Knurowa do Przyszowic VII batalion. W skład tych oddziałów wchodzili powstańcy oraz młodzież powstańcza i harcerska. Oddziały te zostały ulokowane na terenie knurowskiej kopalni i miały za zadanie strzec odcinka granicznego na linii Szywałd-Krywałd-Wilcza (zobacz Plan miasta).

Noc z 31 sierpnia na 1 września 1939 roku była wyjątkowo spokojna. Jednak pomimo pozornego spokoju dała początek najkrwawszej wojnie w dziejach ludzkości. Na odcinku Knurów-Krywałd-Szczygłowice doszło do krwawych walk, gdzie bohatersko bronił się II batalion pod dowództwem Teofia Bieli. Na odcinku Wilcza-Szczygłowice-Krywałd-Knurów-Gierałtowice-Przyszowice w wyniku krwawych walk w pierwszym dniu wojny poległo 40 powstańców. Po przełamaniu słabego, aczkolwiek bohaterskiego oporu na granicy od strony Nieborowic, Gierałtowic i Szywałdu dnia 1 września 1939 roku do Knurowa wkroczyły oddziały hitlerowskie. Jeszcze rano część mieszkańców uciekła w kierunku Orzesze-Bełk.

W pierwszych dniach września dokonano aresztowań powstańców, harcerzy i działaczy międzynarodowych. Zaczęto niszczyć wszystko co polskie. Zburzono m.in. pomnik powstańców śląskich przy ul. Dworcowej. Czynu tego pod lufami karabinów musieli dokonać sami powstańcy. Kazano nawet wyrwać z korzeniami lipę pod budynkiem kopalni, gdyż symbolizowała ona datę odzyskania niepodległości i przyłączenie Knurowa do Polski. Tak rozpoczęły się ponad pięcioletnie rządy hitlerowskich okupantów.

W lasach między Krywałdem, Nieborowicami a Pilchowicami hitlerowcy zlokalizowali pierwszy obóz koncentracyjny w Polsce. W tym obozie poniósł śmierć ks. Władysław Robota, działacz narodowy, były proboszcz gierałtowickiej i knurowskiej parafii. Zaraz po zajęciu Knurowa przez Wermacht, jego oddziały specjalne zabezpieczyły zakłady pracy. Ponieważ węgiel stanowił dla III Rzeszy jeden z podstawowych surowców strategicznych, stąd stawiano wobec górnośląskich kopalń, w tym knurowskiej, zadania zwiększania do maksimum jego wydobycia. Dla sprostania tego zadania niemieckie kierownictwo knurowskiej kopalni postanowiło ją zmodernizować. Udało się przebudować kopalnianą bocznicę kolejową oraz zmodernizowano wodociąg z Bełku, wymieniając m.in. rury drewniane na rury stalowe. W zakładach "Lignoza" produkcja amoniaku została wznowiona w październiku 1939 r. Jednak w okresie okupacji hitlerowskiej podstawową produkcją krywałdziej "Lignozy" były górnicze środki strzałowe.

Mimo ciągłych represji, w czasie okupacji na terenie Knurowa działało kilka organizacji podziemnych, m.in. Polska Organizacja Powstańcza (POP), tajna organizacja harcerska "Polska Walcząca" oraz Armia Krajowa.

Na wolność mieszkańcy Knurowa musieli czekać aż do 28 stycznia 1945 roku. Tego dnia o godzinie 15 wkroczyły do Knurowa, od strony Szywałdu i Gierałtowic, oddziały sowieckie. Przedstawiciele formującego się samorządu poinformowali dowódcę wkraczającego oddziału, że Knurów jest miejscowością polską. Dzięki członkom knurowskiego ruchu oporu, nie uległy zniszczeniu knurowskie zakłady pracy. Ewakuacja Niemców z Knurowa nastąpiła na 3 dni przed wkroczeniem Armii Czerwonej.